1910’da Arnavut Eğitim Hareketi ve Dil Talepleri: Mitingler ve Bâbıâli’ye Gönderilen Mektuplar
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18068352Anahtar Kelimeler:
İttihat ve Terakki Cemiyeti, Osmanlı merkezî yönetimi (Bâbıâli), Arnavut toplumu, eğitim ve maarif sorunu, ulusal alfabe tartışmaları, toplumsal mitingler, siyasî protestolarÖzet
Öz
- Meşrutiyet’in ilanından önce, Sultan II. Abdülhamit döneminde gündeme gelen Arnavut meselesinin en önemli boyutlarından biri millî alfabe tartışmaları olmuştur. Meşrutiyet’in yeniden ilanıyla birlikte, bu konu Arnavutlar açısından millî bir görev niteliği kazanmıştır. Özellikle maarif ve dil meselesinin hangi alfabe üzerinden çözümleneceği sorunu, Arnavut aydınları arasında uzun süre tartışma konusu olarak kalmıştır.
1910 yılı başından itibaren Arnavutluk’un çeşitli yerlerinde eğitim ve dil meselesine ilişkin tartışmalar mitingler, protestolar gittikçe yaygınlaşan bir hâl aldı. Söz konusu toplantı, miting ve protestolarda bir taraf Arap alfabesini desteklerken diğer taraf Lâtin alfabesini destekliyordu. Her bir taraf kendi görüşleri doğrultusunda mitingler organize ediyorlar ve taraflar bu faaliyetleri nedeniyle gerginliğe zemin hazırlayacak şekilde karşı karşıya gelmiş bulunuyorlardı.
Bu çalışmanın amacı, Arnavutların başlıca Arnavutluk şehirlerinde düzenledikleri toplantılar, mitingler, ve protestolarda alınan kararları incelemektir. Ayrıca İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Arnavut alfabesine yönelik politikaları ve İttihatçıların Arnavut dilinin Arap alfabesiyle yazılması yönündeki propagandası Osmanlı ve Arnavut kaynakları ışığında incelenmiştir.
Referanslar
Arşiv Kaynakları
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
Bâbıâli Evrak Odası Evrakı (BEO), D. 3698. G. 277339. (1 Şubat 1910).
Bâbıâli Evrak Odası Evrakı (BEO),D. 3696. G. 2771181. (31 Ocak 1910).
Bâbıâli Evrak Odası Evrakı (BEO), D. 3708. G. 278092. (24 Şubat 1910).
BOA, Bâbıâli Evrak Odası (BEO), D. 3006 G. 225411.
Bâbıâli Evrak Odası Evrakı (BEO), D. 4056. G. 304168. (26 Haziran 1912).
Dâhiliye Nezareti Muhaberat-ı Umumiye İdaresi Evrakı (DH.MUİ). D. 84-1. G. 49.
Dâhiliye Nezareti Muhaberat-ı Umumiye İdaresi Evrakı (DH.MUİ). D. 65. G. 48. (24 Şubat 1910).
Maarif İbtidai(MF.İBT), D. 252. G. 5, 23 Za. 1327. (6 Aralık 1909).
Maarif İbtidai (MF.İBT) D. 254. G. 58, 14 Z. 1327). 27 (Aralık 1909).
Maarif İbtida i (MF.İBT). D. 282. G. 51, 8 Ş. 1328. (15 Ağustos 1910).
Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT), D. 1149. G. 36. (7 Mart 1910) .
Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT), D. 1076. G. 21.
Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT), D. 1152. G. 25. (4 Ekim 1910).
Rumeli Müfettişliği Makamât Evrak (TFR.I.MKM), D. 32. G. 3101. (10 Eylül 1908).
BOA, Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR.SYS), D. 155 G. 36.
BOA, Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR.SYS), D. 125 G. 47.
BOA, Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrak (Y.MTV), D. 306 G. 148.
Süreli Yayınlar
Shqiptari (Arnavut), İstanbul, 1910.
Başkim i Kombit Manastir, 1909-1910.
Liri e Shqiperis, Sofje, 1911.
Korça, Korçe, 1910.
Tasvir-i Efkâr, 1910.
Kitaplar, Makaleler ve Tezler
AHMAD, Feroz, İttihat ve Terakki 1908-1914, çeviren: NuranYavuz, Kaynak Yayınları, İstanbul 2016.
AHMAD, Feroz, Jön Türkler ve Osmanlı Milletler; Ermeniler, Rumlar, Arnavutlar, Yahudiler ve Araplar, çeviren: Ayşen Gür, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2017.
AHMETI, Nuridin, Krerët fetarë në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, Instituti Albanologjik , Prishtinë 2017.
AKYOL, Taha, Rumeli’ye Elveda, 100. Yılında Balkan Bozgunu, Doğan Kitap Yayınevi, İstanbul 2014.
ALPAN, Necip, Albanolojinin Işığında: Arnavut Alfabesi Nasıl Doğdu?, Ulucan Matbaası, Ankara 1979.
BARTL, Peter, Arnavut Müslümanları ve Ulusal Bağımsızlık Hareketi (1878–1912), çev. Nestor Nepravishta, Dituria, Tiran 2006.
BARTL, Peter, Millî Bağımsızlık Hareketleri Esnasında Arnavutluk Müslümanları 1878-1912,çev: Ali Taner, Bedir Yayınları İstanbul 1998.
BİRECİKLI, İhsan Burak, Arnavutlar ve Arnavutluk Sorunu 1908-1914, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Ankara, 2010.
CANA, Zekeria, “Reaksioni xhonturk kundër shkollës e shkrimit shqip”, Gjurmime albanologjike, Prishtinë, 1969, nr. 1.
CANPOLAT, Mustafa, 1981, “Arap Yazılı Türk Alfabesinin Gelişmesi”, Ankara, Harf Devriminin 50.Yılı Semp., Türk Tarih Kurumu, Yayınları, 1981.
CLAYER, Nathalie, Në fillimet e nacionalizmit shqiptar: Lindja e një kombi me shumicë myslimane ne Evropë, Shtëpia botuese: Përpjekja, Tiranë 2012.
ÇEKREZI, Kostë, Shqipëria: E shkuara dhe e tashmja, përktheu Arben P. Latifi, Botimet Naimi, Tiranë, 2023.
ÇELİK, Bilgin, İttihatçılar ve Arnavutlar, Büke Kitapları, İstanbul 2004.
DEMIRAJ, Shaban ve PRIFTI, Kristaq, Kongresi i Manastirit Ngjarjemë RëndësinëLëvizjen Kombëtare Shqiptare (Me rastin e 60-vjetorit tëtij), Tiranë1968.
DOMI, Mahir, “Alfabeti i Gjuhës Shqipe dhe Kongresi i Manastirit (14-22 nëndor 1908)”, Alfabeti i Gjuhës Shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë – Instituti i Gjuhësisë e Letërsisë, Tiranë 1972.
Hajdari, Ardita, “Aspekte shoqërore, politike dhe kulturore në prag të kryengritjes së vitit 1910 në Kosovë në dritën e shtypit shqiptar”, Kosova 48 (48). Prishtinë, Kosovë:51-60.
Hasan Prishtina, Nji shkurtim kujtimesh mbi kryengritjen shqyptare të vjetit 1912, Prishtinë 2009.
HASKAJ, Zihni, “Roli reaksionar i klerit ndaj problemeve të alfabetit (1879-1912)”, Alfabeti i Gjuhës Shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë – Instituti i Gjuhësisë e Letërsisë, Tiranë 1972.
HAXHIU, Ajet, Hasan Prishtina dhe lëvizja patriotike e Kosovës, Naim Frashëri, Tiranë 1964.
KALESHI, Hasan, Disa aspekte të luftës për alfabetin shqip në Stamboll, Në: Gjurmime Albanologjike, 1, Prishtinë 1969.
KIEL, Macihiel, “Görice”: Arnavutluk’un güneydoğu kesiminde eski bir Osmanlı kasabası, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. TDV yayınları, İstanbul 1996, 14: s. 157-158.
KOCABAŞ, Süleyman, Kendi İttiraflarıyla Jön Türkler Nerede Yanıldı? Hayaller... Komplolar... Kayıplar... 1890-1918, Vatan Yayınları, İstanbul, 1991.
KÜLÇE, Süleyman, Osmanlı Tarihinde Arnavutluk, İzmir 1994.
MEZANI, Rezart, İttihat ve Terakki, Arnavutlar ve Arnavutluk, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 2003.
MILE, Ligor, “Rreth luftës për arësimin kombëtar në qarkun e Korçës në fund të shekullit XIX në fillim të shekullit tonë”, Alfabeti i Gjuhës Shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë - Instituti i Gjuhësisë e Letërsisë, Tiranë 1972.
MYZYRI, Hysni, Arsimi Kombëtar Shqiptar (1908–1912), Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore, Prishtinë, 1996.
OLGUN, Said, XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Arnavut Millîyetçiliğinin Gelişiminde Mektepler, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı Basılmamış Doktora Tezi, Elâzığ 2015.
OSMANI, Tomor, Udha e Shkronjave Shqipe, Histori e Alfabetit, Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, Tiranë 2008.
PRIFTI, Kristaq, “Kontributi i Shqiptarëve në Lëvizjen e Turqve të Rinj (1889-1908)” Në: Gjurmime Albanologjike Seria E shkencave Historike 31-32, 2001-2002, Prishtinë 2003, 229-230.
PRIFTI, Kristaq, “Lëvizja politike-kulturale në Shqipëri në pragun e Kongresit të Manastirit”, Alfabeti i Gjuhes shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë – Instituti i Gjuhësisë e Letërsisë, Tiranë 1972.
RAHIMI, Shukri, Gjurmime Historike të Rilindjes Kombëtare, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë 1986.
RESO, Zihni, “Lufta e popullit shqiptar për shkrimin dhe shkollën shqipe në shtypin e rilindjes sonë kombëtare”, Alfabeti i Gjuhës Shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë - Instituti i Gjuhësisë e Letërsisë , Tiranë 1972.
RIZAJ, Skënder, “Roli i Shqiptarëve në Revolucionin Xhonturk të vitit 1908”, Kosova, Enti i Historisë së Kosovës, Prishtinë 1974.
SKDENDI, Stavro, Zgjimi Kombëtar Shqiptar (1878-1912), Tiranë, Phoenix : Shtëpia e Libritdhe e Komunikimit 2000.
SMAKAJ, Gentrit, “Ndikimi i Revolucionit Xhonturk Në Nacionalizmin Shqiptar”, Kosova nr. 48, Prishtinë, Kosovë 2024, ss. 23-49.
SMAKAJ, Gentrit, “Osmanlı Ricali’nin Arnavut Millî Alfabesi ile Eğitim Meselesine İlişkin Görüşleri (1912)”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi Yıl 19 Sayı 39 (Güz 2023), s. 1333- 1365.
SÖNMEZ, Banu İşlet, II. Meşrutiyette Arnavut Muhalefeti, , Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2007.
VISHKO, Ali, Kongreset e Alfabetit dhe të Shkollës Shqipe, Shkup, Flaka e vëllazërimit, 1992.
XEGA, Franklin, “Çështja e Alfabetit dhe Mitingu i Shkronjave në Korçë”, Alfabeti i Gjuhës Shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë - Instituti i Gjuhësisë e Letërsisë , Tiranë 1972.
YAKUT, Kemal, “Arnavutluk Bağımsızlık Hareketinde Alfabe ve Eğitim Tartışmaları”, Balkanlar’da İslâm Medeniyeti II. Milletlerarası Sempozyumu Tebliğleri (Tiran, Arnavutluk, 4-7 Aralık 2003), s. 29-53.
YAVAŞ, Mesut, Türk basınına göre Arnavutça eğitim ve alfabe tartışmaları (1908-1912), Basılmamış Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2016.
YILMAZ, Engin, “Osmanlı Devleti Arnavutçayı Yasaklandı mi?”,Turkish Studies -International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Cilt 9, Sayı 7 Yaz 2014, s. 1-11.
YÜCEDAĞ, İsmail ve KOÇ, Nurgün, “Arnavutlar Arasında Anadilde Eğitim Talepleri İle Alfabe Tartışmaları ve Osmanlı Devleti’nin Tutumu”, Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, Vol. 7, No. 1, March, 2018, s. 506-526.
ZÜRCHER, Erik Jan, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, çeviren: Yasemin Saner Gönen, İletişim Yayınları, İstanbul, 2000.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Gentrit Smakaj
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
