Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi: Literatür Eleştirisi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18067624Anahtar Kelimeler:
Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi, Propaganda, İstihbarat, Millî Mücadele, EnformasyonÖzet
Bu makale, Millî Mücadele Dönemi’nde kurulan Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi’nin erken Cumhuriyet döneminin bilgi, iletişim ve propaganda alanındaki özgün konumunu ele almaktadır. Çalışma, kurumun ne yalnızca ideolojik bir propaganda aygıtı ne de klasik bir istihbarat teşkilatı olduğunu; bunun yerine dönemin olağanüstü şartlarında şekillenmiş çok fonksiyonlu ve bir geçiş süreci yapılanması olduğunu öne sürmektedir. Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi hem basın faaliyetleriyle kamuoyunu bilgilendiren bir matbuat organı hem dış basını takip ederek bilgi akışını sağlayan bir siyasi istihbarat merkezi hem de rejimin meşruiyetini pekiştiren bir propaganda birimi olarak işlev görmüştür. Bu çalışmada, literatürde genel anlamıyla eksik kaldığı tespit edilen kurumun teşkilat yapısı, kadrosu ve bütçesi, Millî Mücadele ve Cumhuriyet dönemlerinin faaliyetleriyle beraber bütüncül olarak incelenmiştir.
Referanslar
Bibliyografya
Arşiv Belgeleri
Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi
Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi
TBMM Zabıt Cerideleri
Resmî Yayınlar
İSKİT, Server. Türkiyede Matbuat İdareleri ve Politikaları, Başvekâlet Basın ve Yayın Umum Müdürlüğü, Ankara 1943.
İstihbarat Notları: 1927-1928 Zabitan Harb Kursunda Muallim Kroker Bey Tarafından Takrir Edilmiştir, İstanbul, Deniz Matbaası 1928.
KARDEŞ, Fethi. Basın-Yayın Genel Müdürlüğü 60 Yılın Hikâyesi, Basın Yayın Genel Müdürlüğü, Ankara 1980.
NIKOLAI, Walter. Gizli Kuvvetler, (Çev. Mehmed Nihad), Matbaa-i Osmaniye, İstanbul 1341.
Osmanlı Muahede-i Sulhiyesi, Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi Neşriyatı, Ankara 1336.
ÖZCOŞKUN, Ali Rıza. Cumhuriyetin Kuruluşundan Bugüne Dışişleri Bakanlığı Teşkilat Yapısı (1920-2018), T.C. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşiv Yayınları, Ankara 2018.
ÖZKAN, Hülya. İstanbul Hükûmetleri ve Millî Mücadele Karşıtı Faaliyetleri (4 Mart 1919-16 Ekim 1920), Genelkurmay Başkanlığı ATASE Yayınları, Ankara 1994.
PEHLİVANLI, Hamit. Kurtuluş Savaşı İstihbaratında Askerî Polis Teşkilatı, ATASE Yayınları, Ankara 1992.
ŞİMŞİR, Bilâl N. Lozan Telgrafları, Cilt II, TTK Yayınları, Ankara 1994.
Türk İstiklâl Harbi, VI. Cilt, Genelkurmay Başkanlığı ATASE Yayınları, Ankara 1974.
Türk İstiklâl Harbi: İdarî Faaliyetler (15 Mayıs 1919-2 Kasım 1923), Cilt VII, Genelkurmay Başkanlığı ATASE Yayınları, Ankara 1975.
Türk İstiklâl Harbi’nde Batı Cephesi, II. Cilt, I. Kısım, Genelkurmay Başkanlığı ATASE Yayınları, Ankara 1994.
Türk İstiklâl Harbi’ne Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı ATASE Yayınları, Ankara 1989.
Türk Muahede-i Sulhiyesi: Mahiyet-i Hakikiyesi, Kastamonu Vilayeti Matbaası, Kastamonu 1336.
Türk Muahede-i Sulhiyesi: Mahiyet-i Hakikiyesi, Trabzon Türk Matbaası, Trabzon 1337.
Türkiye Cumhuriyeti Matbûât ve İstihbârât Müdiriyet-i Umûmiyesi Künye Albümü 1924-1927, T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları, Ankara 2023.
Makaleler/Kitap Maddeleri
“Ankara İstiklal Mahkemesi’nde Gazetecilerin Muhakemesi”, Ayın Tarihi, 14, Matbuat Müdiriyet-i Umumiyesi, Ankara 1341, s. 20-48.
ÇAĞLAK, Aykut, “Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi’nin Milli Mücadele’de Oynadığı Rol”, Teşkilat-ı Mahsusa'nın Kuruluşunun 100. Yılında Türk İstihbaratı, (Ed. Ümit Özdağ&Merve Önenli Güven), Kripto Kitaplar, Ankara 2015, s. 87-133.
DEMİRBAŞ, Osman, “Milli Mücadelede Farklı Meşruiyet Tipleri”, İstanbul Üniversitesi Siyasi Bilgiler Fakültesi Dergisi, S. 26, 2002, s. 39-56.
LANDWEHR, Achim and Tobias Winnerling, “Chronisms: On the Past and Future of the Realition of Times”, Erschienen in: Rethinking History, 23/4, 2019, s. 435-455.
ÖNDER, Mehmet, “Millî Mücadele’nin Gazetesi Hakimiyet-i Milliye Nasıl Çıkarıldı?”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 7, S. 20, 1991, s. 285-302.
ÖZDEMİR, Emrah, “İstihbarat Çalışmaları”, Savaş Çalışmaları El Kitabı, (Ed. Mesut Uyar), Kronik Yayınları, İstanbul 2021, s. 148-172.
YETİM, Fahri, “Milli Mücadele Döneminde İsyanların Gölgesinde Düzce ve Çevresinde Asayiş Sorunları”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7/13, 2011, s. 54-69.
YILDIRIM, Hüseyin.“İrade-i Milliye Gazetesi”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 8, S. 23, 1992, s. 325-330.
Telif Eserler
ABALIOĞLU, Yunus Nadi, Ankara’nın İlk Günleri, Sel Yayınları, İstanbul 1955.
GÖKBİLGİN, M. Tayyib, Milli Mücadele Başlarken: Mondros Mütarekesi’nden Büyük Millet Meclisi’nin Açılmasına, Kronik Kitap, İstanbul 2020.
SAFİ, Polat, Eşref: Kuşçubaşı’nın Alternatif Biyografisi, Kronik Kitap, İstanbul 2020
.
SAFİ, Polat, Milli İstihbarat Teşkilatı: 1826-2023, Kronik Kitap, İstanbul 2023.
SERTEL, Zekeriya. Hatırladıklarım, Gözlem Yayınları, İstanbul 1977.
ŞİMŞEKER, Somer Alp, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İstihbaratı II. Şube Tarihi, Kronik Kitap, İstanbul 2022.
PARLATIR, İsmail, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Yargı Yayınevi, Ankara 2012.
TUNÇAY, Mete. Türkiye’de Tek-Parti Yönetimi’nin Kurulması, 1923-1931, Tarih Vakfı Yurt Yayınnları, İstanbul 2012.
TÜRKMEN, Zekeriya, Mütareke ve İşgalden Millî Mücadele’ye Mustafa Kemal Paşa: 1918-1920, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2020.
Tezler
AKINCI, Arda. Confidential, Secret and Prompt : Intelligence Activities Across the Ottoman Empire during the Reign of Abdulhamid II, 1876-1909, Yayınlanmamış doktora tezi, European University Enstitute, Floransa 2023.
AYSAL, Necdet, Ulusal Bağımsızlık Savaşına İstihbaratın Etkisi (23 Nisan 1920-20 Ekim 1921), Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara 1998.
AVŞAR, Servet. Milli Mücadelede Propaganda Faaliyetleri (1918-1923), Doktora tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta 2010.
BAŞA, Şafak, Kurumsallaşma Bağlamında Dâhiliye Nezareti’nden Dâhiliye Vekâleti’ne Geçiş (1920-1923), Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Ensitüsü, Ankara 2012.
ÇAĞLAK, Aykut. Milli Mücadele’de Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi, Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Ankara 2011.
ÇAĞLAK, Aykut, Türk ve Rus İstihbaratı (1900-1925), Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, Türk İnkılap Tarihi Ensitüsü, Ankara 2019.
COŞKUNER, Evrim Armağan, Ulus Devlet İnşasında Kemalizm’in Simgeleri, Yayınlanmamış doktora tezi, Artuklu Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Ensitüsü, Mardin 2023.
GÖR, Emre, II. Abdülhamid Döneminde Osmanlı İstihbarat Ağı (1876-1909), Yayınlanmamış doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2018.
HEPKON, Zeliha. Kemalist İdeolojinin Oluşumunda Kitler İletişim Araçlarının Rolü: Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi 1920-1931, Yayınlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2008.
KON, Kadir, Birinci Dünya Savaşı’nda Almanya’daki Müslüman Esir Kampları (1914-1918), Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2011.
KOYUNCU, Serhan, Bir İletişim Pratiği Olarak Kamu Diplomasisi: T.C. Başbakanlık Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü’nün Türk Kamu Diplomasisindeki Yeri, Yayınlanmamış doktora tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2017.
SAFİ, Polat, The Ottoman Special Organization- Teşkilat-ı Mahsusa: An Inquiry into its Operational and Administrative Characteristics, Yayınlanmamış doktora tezi, Bilkent Üniversitesi, Ankara 2012.
YENİLMEZ, Ayça, Milli Mücadele Dönemi’nde Dâhiliye Vekâletinin İç Güvenlik Faaliyetleri (1920-1923), Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara 2024.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Gürkan Polat
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
