Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Hayvanlarının Statüsündeki Dönüşüm: Sahipli–Sahipsiz Ayrımının İnşası

Mehtap Ayan

doi:10.5281/zenodo.20593553

Yazarlar

Mehtap Ayan Ankara Üniversitesi https://orcid.org/0009-0000-2331-4502

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.20593553

Anahtar Kelimeler:

Belediyecilik, Cumhuriyet, Hayvan Hakları, Kedi, Köpek, Osmanlı, Sahipli Sahipsiz, Sokak hayvanları

Özet

Bu makale, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel süreçte hayvanlara yönelik yaklaşımın nasıl dönüştüğünü, özellikle sahipli–sahipsiz ayrımının hangi koşullar altında ortaya çıktığını incelemektedir. Osmanlı döneminde hayvanlara ilişkin pozitif ve sistematik bir hukuki çerçevenin bulunmaması, koruma pratiklerinin örf, vakıf düzenlemeleri, dinî-ahlaki normlar ve yerel toplulukların gündelik uygulamaları üzerinden şekillenmesine yol açmıştır. Bu çerçevede merhamet, hukuki bir zorunluluktan ziyade, sokaklarda yaşayan sahipsiz hayvanların toplumsal duyarlılık ve ortak sorumluluk anlayışıyla korunduğu, bireysel sınırları aşan kolektif bir pratiğe işaret etmektedir.

Çalışma, Osmanlı’da hayvanlara yönelik bu yaklaşımın vakıflar ve yerel örgütlenmeler aracılığıyla sürdürülen ahlaki-kurumsal bir yapı oluşturduğunu; Cumhuriyet döneminde ise söz konusu yapının merkezi devlet organizasyonu içinde yeniden tanımlandığını ortaya koymaktadır. Cumhuriyet’le birlikte hayvanlara ilişkin koruma anlayışı, ahlaki referanslarını büyük ölçüde yitirerek idari ve teknik bir zemine taşınmış; merkezi yönetim ve hukuk dili aracılığıyla düzenlenen bir alana dönüşmüştür. Bu süreçte hayvanlar, giderek “korunması gereken canlılar”dan çok, “yönetilmesi ve düzenlenmesi gereken unsurlar” olarak ele alınmaya başlanmıştır.

Makale, Cumhuriyet’in Osmanlı’daki merhamet anlayışını bütünüyle ortadan kaldırmadığını; ancak bu anlayışı toplumsal ve ahlaki bağlamından kopararak işlevsel ve normatif bir çerçeveye dönüştürdüğünü ileri sürmektedir. Bu dönüşüm, merhametin ortadan kalkmasından ziyade, biçim değiştirerek farklı bir kurumsal düzlemde yeniden üretilmesi anlamına gelmektedir. Günümüz hayvan politikalarının ve sahipli–sahipsiz ayrımının doğru biçimde değerlendirilebilmesi için bu tarihsel süreklilik ve kopuş ilişkisinin üzerinde durulmuştur.

Referanslar

Bibliyografya

-Arşiv Belgeleri

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)

DH.MKT.1316-98,

DH.MKT.1650-96,

DH. MUİ. 97-8-2,

DH.UMVM. 79-33.

DH.MB.HPS. 157-71.

HR.TH.67-63.

HR. TO.540-52.

HR. TO.540-65.

İ.DH.1150-89647.

Y.PRK.BŞK. 72-44.

ZB. 378-50.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)

44312 - 211094 – 19.

44542 - 213655 – 19.

37969 - 154144 – 9.

-1-0-0.125 - 801 – 6.

-0-0-0.4 - 32 – 18.

-Resmi Kaynaklar

Resmi Gazete, Türk Ceza Kanunu, 13 Mart 1926, S. 320.

Resmi Gazete, Ev Hayvanlarının Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesinin Onayı Hakkında Karar, 20 Ekim 2003, S. 25265.

Resmi Gazete, Hayvanları Koruma Kanunu, 1 Temmuz 2004, S. 25509.

Resmi Gazete, Hayvanların Korunmasına Dair Uygulama Yönetmeliği, 12 Mayıs 2006, S. 26166.

Resmi Gazete, Hayvanları Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 2 Ağustos 2024, S. 32620.

-Süreli Yayınlar

Akşam, Cumhuriyet, Milliyet, Son Posta, Ulus, Vakit.

-Kitaplar ve Tetkik Eserler

AKMAN, Şahin, “Striknin’in Farmakodinamik ve Toksikolojik Etkileri Üzerine Araştırma”, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, C. 3, S. 03.04, Ocak 1956, s. 159-175.

ALTAN, Yakup, “Meclis-i Meb’usan Zabıt Cerideleri (1293=1877) Üzerinden Türk Belediyeciliğini Anlamak”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 2, Haziran 2009, s. 293-310.

AYAN, Mehtap, Dünya ve Türkiye’de Hayvan Hakları: Refahın Gölgesinde, Zet Yayınları, Ankara 2025.

BAŞAR, Fahameddin, Vakıf ve Toplum, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2017.

BİLİRLİ, Tahrir, “Osmanlı Devleti’nde Modern Belediyeciliğin Ortaya Çıkışı ve Safranbolu’da İlk Belediyecilik Faaliyetleri”, Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, C. 10, S. 3, Eylül 2021, s. 81-94.

CANSIZ, Demet, “II. Meşrutiyet Döneminde Hayvan Hakları”, Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 5, S. 2, Aralık 2021, s. 187- 215.

ÇAPCIOĞLU İhsan, “Abdullah Cevdet’in Batılılaşmaya Sosyo-Dini Yaklaşımı”, Journal of Analytic Divinity, C. 5, S. 2, Aralık 2021, s. 28-37.

ÇELİK Dilek Yalçın, ŞAHİN Hafize, “Gündelik Yaşam ve Toplumsal Hayat Perspektifinden Bir Mikro Tarih Denemesi: Şinasi’nin Kaleminden XIX. Yüzyılda İstanbul Sokaklarına Bakış”, Erdem, S. 58, Haziran 2010, s. 291-312.

DE AMICIS, Edmondo, İstanbul 1874, Çev. Beynun Akyavaş, TTK Basımevi, Ankara 1993.

DENİZ Ahmet, AKARÇAY Pınar, KARAKAŞ Adem, “Osmanlıda Belediyeciliğin Gelişimi ve Modernleşme Çabaları”, Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, S. 64, Aralık 2017, s. 314- 325.

DİNÇER, Hasan, “1950'li Yıllarda Niyazi Berkes'in Düşünce Dünyası”, ed. Hakan Uzun, Çağla Tağmat, Betül Ozar, Cumhuriyetin Cumhuriyetçi Tarihçisi, Siyasal Kitabevi, Ankara 2025.

ERDOĞRU, Mehmet Akif, “Tire’de Lütfi Paşa Camii ve Vakfı”, Vakıflar Dergisi, S. 56, Aralık 2021, s. 9-19.

ERTAN, Temuçin Faik Ertan, Başlangıcından Günümüze Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Siyasal Kitabevi, Ankara 2019.

FIELD, Thalia, Deney Hayvanları (Bir Gerçeklik Kurgusu), Çev. Didem Dinçsoy, Can Sanat Yayınları, İstanbul 2021.

KARAZEYBEK, Mustafa, “Kuruluş Döneminde Osmanlı Vakıfları”, Tarih Okulu Dergisi, S. 45, Nisan 2020, s. 868-90.

KEYVANOĞLU, Merve Cemile, “1870 Büyük Beyoğlu Yangını”, OTAM, S. 41, Ağustos 2017, s. 169-190.

LEWIS, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Çev. Boğaç Babür Turna, Arkadaş Yayınevi, Ankara 2022.

MENEKŞE, Metin, “Batılı Seyyahlar Gözünden Osmanlı İstanbul’unda Köpekler”, Social Sciences Studies Journal, C. 4, S. 28, Ocak 2018, s. 6321-6334.

MENEKŞE, Metin, “Osmanlı Medeniyetinde Hayvan Sevgisinin Mesleğe Dönüşümü: Mancacılık”, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 55, Nisan 2022, s. 84-101.

MÜFTÜOĞLU, Mehmet Fatih, Tarihte İlginç Vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları 102, İstanbul 2012.

ÖZGÜN, Cihan, “Osmanlı Devleti’nin Son Zamanlarında Bir İlletle Yüzleşmek: Devletin Resmi Tutumu Bağlamında Daü’l-Kelb (Kuduz Hastalığı)”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. 32 S. 2, Aralık 2017, s. 491 – 529.

SCHWEIGGER, Salomon, Sultanlar Kentine Yolculuk 1578 1581, Çev. S. Turkis Noyan, Kitap Yayınevi, İstanbul 2004.

SÜMER, Mehmet, “Osmanlı Modernleşmesini Hayvanlar Üzerinden Okumak: Abdullah Cevdet’in İstanbul’da Köpekler Risalesi”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, C. 5, S. 4, Aralık 2021, s. 2628-2652.

TANDOĞAN, Okşan, “Kentleşme Bağlamında Sokak Hayvanlarının Değişen Statüsü”, Kent Akademisi Dergisi, C. 15, S. 4, Aralık 2022, s. 1884 – 1905.

THEVENOT, Jean, 1655 1656’da Türkiye, Çev. Nuray Yıldız, Kervan Kitapçılık, İstanbul 1978.

TOPUZLU, Cemil, İstibdat-Meşrutiyet-Cumhuriyet Devirlerinde 80 Yıllık Hatıralarım, Topuzlu Yayınları, İstanbul 2002.

WRATISLAW, Baron W., 16. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğundan Çizgiler, Çev. M. Süreyya Dilmen, Boyut Yayıncılık, İstanbul 1996.

-İnternet Kaynakları

Tokat'ta "İkinci Bayezid"in Validesi Gülbahar Hatun için Medrese Vakfı"nın 898 H. (1492 M.) tarihli vakfiyesi, https://www.vgm.gov.tr/faaliyetler/kulturel-faaliyetler/turk-vakiflari-arastirma-merkezi , [Erişim Tarihi: 02.02.2026.]

European Convention for the Protection of Pet Animals, https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=signatures-by-treaty&treatynum=125 , [Erişim Tarihi: 25.01.2026.]

Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv Rehberi,https://cdn.vgm.gov.tr/yayin/dergi/muhtelif/vakiflar-genel-mudurlugu-arsiv-rehberi.pdf [Erişim Tarihi: 02.02.2026.]

Sokaklarında Köpeklerin Olmadığı Bir İstanbul’u Düşünemiyorum, https://www.haytap.org/tr/sokaklarnda-koepeklerin-olmad-bir-stanbulu-dueuenemiyorum#:~:text=Kutsal%20Topraklara%20yapt%C4%B1%C4%9F%C4%B1%20bir%20gezi,onlara%20iftira%20edildi%C4%9Fine%20inanm%C4%B1%C5%9F%20gibiyim.[Erişim Tarihi: 10.02.2026.]