II. Meşrutiyet Döneminde Meclis-i Mebusan’da Bahriye Bütçesi ve Dretnot Meselesi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.19999524Anahtar Kelimeler:
: II. Meşrutiyet, Donanma, Modernizasyon, Meclis-i Mebusan, Bahriye BütçesiÖzet
II. Meşrutiyet döneminde Osmanlı Devleti, değişen uluslararası güç dengeleri karşısında deniz gücünü yeniden tanımlamak zorunda kalmıştır. Özellikle 1906 yılında HMS Dreadnought’un suya indirilmesiyle başlayan dretnot çağı, Osmanlı Devleti’ni modern bir deniz gücü inşa etmeye yöneltmiştir. Bu kapsamda II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte Osmanlı Hükûmeti iddialı bir donanma inşaat programı hazırlamış, ancak mali yetersizlikler nedeniyle hazırlanan program revize edilmiştir. Öte yandan donanma meselesi, II. Meşrutiyet döneminde kamuoyunun gündemine girmiş ve Donanma Cemiyeti’nin faaliyetleriyle birlikte geniş toplumsal kesimlerin ilgi gösterdiği bir alan hâline gelmiştir. Böylece deniz gücüne ilişkin tartışmalar, askerî çevrelerin ötesine taşarak Meclis-i Mebusan’da yürütülen bütçe görüşmeleri aracılığıyla siyasal bir nitelik kazanmıştır. Nitekim Bahriye bütçesi, zırhlı alımları ve dretnot siparişleri etrafında dönen tartışmalar, Osmanlı donanmasının stratejik yönelimini anlamak açısından önemli bir zemin oluşturmuştur. Bu çalışma, II. Meşrutiyet döneminde Meclis-i Mebusan’da yürütülen Bahriye bütçe görüşmeleri ışığında, dönemin donanma hedefini ortaya koymaktadır.
Referanslar
Bibliyografya
Arşiv Kaynakları
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
BOA, A, DVN.MKL, 89/27.
BOA, A.DVN.MKL. 89/27.
BOA, BEO, 3820/286458.
BOA, BEO. 3788/284066.
BOA, BEO. 3906/292930.
BOA, İ.MLU.1/14.
BOA, MV. 142/24.
TBMM Zabıt Cerideleri
TBMMZC, Devre 1, C. 2, İçtimai Sene 2, 26.01.1326.
TBMMZC, Devre 1, C. 3, İçtimai Sene 3, 10.02.1326.
TBMMZC, Devre 1, C. 3, İçtimai Sene 3, 26.02.1326.
TBMMZC, Devre 1, C. 4, İçtimai Sene 3, 12.03.1327.
TBMMZC, Devre 1, C. 4, İçtimai Sene 3, 14.03.1327.
TBMMZC, Devre 1, C.4, İçtimai Sene 3, 05.03.1327.
TBMMZC, Devre 1, C. 5, İçtimai Sene 3, 26.03.1327.
TBMMZC, Devre 3, C. 2, İçtimai Sene 1, 30.06.1330
Süreli Yayınlar
Fazıl Baki, “Donanma Cemiyeti Nasıl Doğdu Nasıl Büyüyor”, Donanma Dergisi, S. 1, 23 Şubat 1325, 12-14.
Rıza Şakir, “Donanmaya İhtiyac-ı Kat'i Vardır”, Donanma Dergisi, S. 13, 13 Ağustos 1911, 1604-1608.
Ali Şükrü, “Donanma ve Şimendifer Meselesi”, Donanma Dergisi, S. 20, 13 Ekim 1911, 1795-1803.
Hüseyin Cahit, “Osmanlı Donanması”, Tanin, S. 709, 22 Ağustos 1910, 1.
Hasan Rıfat, “Donanma Ne Demektir?”, Donanma Dergisi, S. 19, 13 Eylül 1911, 1728-1736.
Kitabî Kaynaklar ve Tetkik Eserler
AUGUSTUS, Karl Wilhelm, The Ottoman Navy 1900-1918: A study of the Material Personnel and Professional Development of the Ottoman Navy from 1900 through the Italian, Balkan and First World War, Master Thesis University of Louisville, 1998.
BEŞİKÇİ, Mehmet, “I. Dünya Savaşı Öncesinde İktidarın Çelik Sembolleri Donanma Sembolizmi ve Milliyetçi Propaganda”, Toplumsal Tarih, S. 127, 92-95.
BEŞİRLİ, Mehmet, “Sultan Abdülaziz'den Birinci Dünya Savaşı'na Osmanlı Donanması”, Türkiye Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 25, s. 243-274.
BÜYÜKTUĞRUL, Afif, “II. Meşrutiyet Sonrasında Deniz Kuvvetlerimizin Düzenlenmesi Çabaları”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, S. 5, s. 66-70
BÜYÜKTUĞRUl, Afif, “İkinci Meşrutiyet Donanması ve Meclis Görüşmeleri”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, S. 6, 1968, s. 57-61.
BÜYÜKTUĞRUL, Afif, Osmanlı Deniz Harp Tarihi, C. 3, Deniz Basımevi, İstanbul 1983.
DÜZCÜ, Levent Osmanlı Deniz Kuvvetleri (1890-1918), Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale 2004.
ERDEM, Nilüfer, “Harisiyos Vamvakas’ın Osmanlı Milletvekili Olarak Etkinliği”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, S. 17, s. 43-56.
GÖMLEKSİZ, Eda Gülşen, “II. Meşrutiyet'ten Kurtuluş Savaşına Osmanlı Denizciliği”, XVIII. Yüzyıl Başından XX. Yüzyıla Kadar Türk Denizcilik Tarihi, Ed. Zeki Arıkan, Lütfü Sancar, Deniz Basımevi, İstanbul, 2009.
GÖNENÇ, Senem, Meclis-i Mebûsân’da Bulunan Azınlık Mebûsların Eğitime Dair Görüşleri (1908-1920), İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi 2012.
GÜVENÇ, Serhat, “Osmanlı Bahriyesi'nin Dretnot Çağını Yakalama Girişimleri, 1909-1914”, Osmanlı Donanmasının Seyir Defteri: Gemiler, Efsaneler, Denizciler, (Ed. Ekrem Işın), Pera Müzesi Yayınları, İstanbul 2009, s. 44-63.
GÜVENÇ, Serhat, Birinci Dünya Savaşı’na Giden Yolda Osmanlıların Dretnot Düşleri, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2011.
GÜVENÇ, Serhat, Reşadiye ve Sultan Osman Savaş Gemilerinin Öyküsü, Deniz Basımevi, İstanbul 2005.
KANBEROĞLU, Nesrin, “Osmanlı Devleti’nin II. Meşrutiyet Dönemi Demiryolu Politikaları 1908-1914”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 3, 2018, s. 158-187.
KELEŞ, Erdoğan, “Kirkor Zohrap Efendi ile Cizrelizâde Mehmed Raif Efendi’nin Ermeni Meselesi’ne Dair Yaklaşımları”, Tarihte Türkler ve Ermeniler: Merkez ve Taşrada Ermeniler, Nüfus ve Göç, C. VII, Türk Tarih Kurumu Yayınları, İstanbul 2014, s. 75-98.
KORKMAZ, Mehmet, Bahriyede Bir Ömür: Sultan II. Abdülhamid’in Bahriye Nâzırı Hasan Hüsnü Paşa, Selenge Yayınları, İstanbul, 2022.
KORKMAZ, Mehmet, Mercan, Evren, “Harp Gemisi Seyir Jurnali Defterleri Üzerinden Sultan II. Abdülhamid Donanmasının Tahlili”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8. Özel Sayı: Dr. Recep Yaşa’ya Armağan, s. 2968-2994.
KURTOĞLU, Fevzi, Birinci Dünya Savaşı ve Çanakkale'de Türk Donanması, Haz. Ali Fuat Örenç, Levent Düzcü, Zeytinburnu Belediyesi Yayınları, İstanbul, 2015.
MERCAN, Evren, II. Abdülhamid Dönemi Deniz Stratejisi, Dergâh Yayınları, İstanbul 2018.
NOPPEN, Ryan, Osmanlı Deniz Harekâtı 1911-1918, Çev. Emir Yener, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2015.
NOYAN, Bahri, “II. Meşrutiyet’te Türk Donanması”, Tarih Mecmuası, S. 6, 1970, s. 28-33.
OLGUN, Said, Mahmud Muhtar Paşa (1867-1935) Hayatı, Askerî ve Siyasî Faaliyetleri ve Eserleri, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2006.
ÖZÇELİK, Selahittin, Donanma-yı Osmanî Muavenet-i Milliye Cemiyeti, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2000.
ÖZEL, Mesut, “Türkiye’de Donanma Cemiyetleri: Tarihsel Süreçte Gelişim ve Bağış Kampanyaları”, Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, S. 7, 2020, s. 20-57.
ÖZEL, Sabahattin, Kocatürk, Önder, "II. Meşrutiyet'ten I. Dünya Savaşı'na Osmanlı Bahriyesine Dair Notlar", Tarih Dergisi, S. 46, 2007, s. 205.-271.
PALA, Çağrı, II. Wilhelm Dönemi'nde Alman Donanması ve Osmanlı Bahriyesi'nde Alman Nüfuzu, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İzmir 2025.
PANZAC, Daniel, Osmanlı Donanması (1572-1923), Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2020.
ROONEY, Chris B., “The International Significanse of British Naval Missions to the Ottoman Empire, 1908-1914”, Middle Eastern Studies, Vol. 34, No 1, 1998, s. 1-29.
SÜREYYA, Mehmet, Donanma mı Şimendifer mi? Artin Asaduryan ve Mahdumları Matbaası, İstanbul 1911.
TETİK, Fatih, I. Cihan Harbi Öncesinde Mebusların Dilinden Sorunlar-Çözümler, TBMM Basımevi, Ankara 2025.
TOPRAK, Zafer, “Balkan Yenilgisi, Kimlik Sorunu ve Averof Zırhlısı”, Osmanlı Donanmasının Seyir Defteri: Gemiler, Efsaneler, Denizciler, (Ed. Ekrem Işın) Pera Müzesi Yayınları, İstanbul 2009, s. 77-86.
TÜRKOĞLU, Meltem, Fazıl Berki Tümtürk’ün Hayatı ve Eserleri, Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Kastamonu 2018.
UÇAROL, Rifat, “Gazi Ahmed Muhtar Paşa”, DİA, C. 13, s. 445-448.
ÜNLÜ, Rasim, “Balkan Savaşları Öncesinde ve Sonrasında Osmanlı Devleti'nin Dretnot Politikasına Örnek: Sultan Osman ve Reşadiye”, Dokuzuncu Askerî Tarih Semineri Bildirileri I, Genelkurmay Basımevi, Ankara 2005, s. 567-590.
İnternet Sayfası
GÜNEŞ, Günver, “Hasan Tahsin San (1865-1951)”, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1789/Hasan-Tahsin-San-(1865-1951), son erişim tarihi: 16.05.2026.
https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Yayinlar/Dosya/040cbeea-2ce4-4ea9-a251-fe594afbefff.pdf, son erişim tarihi: 17.05.2026.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Melik Abay, Bünyamin Kocaoğlu
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
