Birinci Dünya Savaşı’nda Suûdî Emîri İbn Suûd ile Vehhâbî Ulemâsının Cihâd-ı Ekber İlânına Yönelik Yaklaşımları
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20738171Anahtar Kelimeler:
Osmanlı Devleti, Suûdî Emîrliği, Necid, Birinci Dünya Savaşı, Cihâd-ı Ekber, VehhâbîlikÖzet
Özet
XIX. yüzyıla gelindiğinde Arabistan’ın merkezi olan Necid, bir yandan Suûdîler ile Reşîdîler diğer yandan da Osmanlı Devleti ile Britanya İmparatorluğu arasında büyük bir etki ve nüfuz mücadelesine sahne olmuştur. Bu süre zarfında Vehhâbîlerin imamlığı üstlenen modern Suudi Arabistan Krallığı’nın kurucusu Abdülazîz bin Suûd (İbn Suûd), Osmanlı Devleti’nin güç kaybettiği bir dönemde Trablusgarp ve Balkan Savaşları’nı fırsat bilerek hem Necid’de İhvân cemiyetini teşkil etmiş hem de mutasarrıflık merkezi konumundaki Ahsâ’yı ele geçirmiştir. Bunun üzerine Osmanlı Devleti’ni idare eden İttihat ve Terakki hükûmeti, Suûdî Emîri İbn Suûd ile anlaşma yoluna gitmek durumunda kalmış ve bazı ıslahatları hayata geçirmiştir. Böylece vilâyete tahvil edilen Necid’e vali ve askerî komutan olarak tayin edilen İbn Suûd’un buradaki hâkimiyet ve idaresi tasdik Bâbıâlî tarafından da tasdik edilmiştir. Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması ise bölgedeki dengelerin tamamen değişmesine sebebiyet verecektir. Bu anlamda Reşîdîlerin lideri Suûd bin Abdülazîz (İbnürreşîd), Osmanlı Devleti’ne destek verirken en büyük rakibi İbn Suûd ise Türkler ile İngilizler arasında ustaca bir diplomasi oyunu sergileyecektir. Nitekim Irak, Sinâ-Filistin (Suriye) ve Hicaz gibi cephelerde İbn Suûd’dan faydalanmak isteyen Osmanlı Devleti, kendisini İtilâf Devletleri’ne karşı ilân edilen cihâd-ı ekbere davet etse de herhangi bir karlılık alamayacaktır. Her ne kadar İbn Suûd, savaşın sonuna kadar Osmanlı Devleti’ne karşı hiçbir saldırı da bulunmasa da bu dönemde Britanya İmparatorluğu ile ilişkilerini devam ettirmesinin yanı sıra cihâd davetine icabet etmemek için meseleyi siyaseten Vehhâbî ulemâsının takdirine sunacaktır. Bu çalışmada, İbn Suûd ile Vehhâbîlerin cihâd ilânına yönelik yaklaşımları ve düşünceleri arşiv belgelerinin yanı sıra telif-tetkik eserler üzerinden incelenerek değerlendirilmeye çalışılacaktır.
Anahtar Kelimler: Osmanlı Devleti, Suûdî Emîrliği, Necid Vilâyeti, Birinci Dünya Savaşı, Cihâd-ı Ekber, Vehhâbîlik.
Referanslar
Bibliyografya
-Arşivler
The National Archives, London, Cabinet War Papers, CAB 24/107.
Arabian Gulf Digital Archives, Foreign Office, Arab Bureau File, Ref. 11.7.1: 20, 136-137.
Camiat el-Melik Saud Maktabat el-Melik Salman el-Merkeziyye, Mecmua min Makhtuta, Mecmua fi 50 risale, No: 3422, s. 134-145.
-Telif Tetkik Eserler
AKKOYUNLU, İsmail, İbn Teymiyye’nin Şia’ya Reddiyesi (Minhâcü’s-Sünne): Selefî Geleneğin Şiîlik Eleştirisi, Fecr Yayınları, Ankara 2021.
AL-RASHEED, Madawi, “Reşîdîler”, DİA, C. 35, İstanbul 2008, s. 19.
AL-RASHEED, Madawi, “Suudi Arabistan ve 1948 Filistin Savaşı: Resmî Tarihin Ötesinde”, Filistin Uğruna: 1948’in Tarihini Yeniden Yazmak, der. Eugene L. Rogan-Avi Shlaim, terc. Suna Gülfer Ihlamur Öner, Küre Yayınları, İstanbul 2018, s. 303-327.
ALTAYTAŞ, Muhammet, “Tarihî ve İtikâdî Zaviyeden Günümüzde Hac ve Umre ile Mekke ve Medine’ye Dair Müslüman Şuurunun Bazı Meseleleri”, Kafkas Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, C. 7, S. 14, 2020, s. 189-213.
ALTUN, Bekir, Tarihsel ve Güncel Boyutlarıyla Selefîlik-Vehhabîlik ve Türkiye’de Selefîlik, Yeni Balkan Yayınevi, Üsküp 2022.
ARSEL, İlhan, Arap Milliyetçiliği ve Türkler, Kaynak Yayınları, İstanbul 2019.
ARSLAN, Adnan, “Iraklı Şair Ma´rûf er-Rusâfî’nin Gözünden Hülâgû’nun Bağdat İstilası”, İslâmî İlimler Dergisi, C. 17, S. 2, 2022, s. 53-67.
ARSLANOĞLU, Ali Fuat, Radikal Selefi Terör Örgütleri, T.C. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Bilgi Yönetimi Anabilim Dalı Stratejik Araştırmalar Programı, Yüksek Lisans Tezi, İzmir 2017.
ATÎK, Şeyh Hamd b. Alî b., Kitabu’t Tevhid (İbtâlu’t-Tendîd) Şerhi, çev. İbrahim Gadban, Neda Yayınları, Konya 2022.
ATÎK, Şeyh Hamd b. Alî b., Kurtuluşun Anahtarı, çev. Erhan Okumuşlar, Neda Yayınları, Konya 2022.
ATÎK, Şeyh Hamd b. Alî b., Mekke’nin Dar’ul-Harb Olup Olmadığı Hakkında Bir Soru, Muvahhid Yayınları, Konya 2008.
ATÎK, Şeyh Hamd b. Alî b., Vela, C. 1, terc. Harun Ünal, haz. Abdü’l-Vahid Metin, Tevhid Yayınları, İstanbul 1996.
AY, Halil Uğur, “Arap Birliğini Doğuran Temel İdeoloji Üzerine Bir Değerlendirme: Arap Milliyetçiliği”, Ekonomi, Politika&Finans Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 1, 2018, s. 32-49.
AYDIN, Mehmet, “el-Cevâbü’s-Sahîh”, DİA, C. 7, İstanbul 1993, s. 428-429.
AYYILDIZ, Erol, “Ma‘rûf er-Rusâfî”, DİA, C. 28, Ankara 2003, s. 69-71.
BLIGH, Alexander, “The Saudi Religious Elite (Ulama) as Participant in the Political System of the Kingdom”, International Journal of Middle East Studies, C. 17, S. 1, 1985, s. 37-50.
BOSTANCI, Mustafa, Türkiye-Suudi Arabistan İlişkileri (1926-1990), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2020.
BOYNUKALIN, Ertuğrul, “Abdülazîz bin Bâz”, DİA, C. Ek-1, Ankara 2020, s. 24-26.
BOYNUKALIN, Ertuğrul, “Muhammed b. Sâlih Useymîn”, DİA, C. Ek-2, Ankara 2019, s. 625-626.
BÜYÜKKARA, Mehmet Ali, “Hariciliğin Modern Bir Görüntüsü Olarak Tekfircilik”, İç Tehdit ve Riskler Işığında İslam Dünyasının Geleceği, ed. Ahmet Emin Dağ, İHH Vakfı Yayınları, İstanbul 2016, s. 13-46.
BÜYÜKKARA, Mehmet Ali, “Harry St. John Bridger Philby”, DİA, C. 34, İstanbul 2007, s. 268-269.
BÜYÜKKARA, Mehmet Ali, “Vehhâbîlik”, DİA, C. 42, İstanbul 2012, s. 611-615.
BÜYÜKKARA, Mehmet Ali, İhvan’dan Cuheymân’a Suudi Arabistan ve Vehhabilik, Klasik Yayınları, İstanbul 2020.
ÇAKIR, Mustafa, Din-Siyaset İlişkisi Bağlamında Suudi Arabistan ve Vehhabilik, T.C. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Antalya 2016.
CERRAHOĞLU, İsmail, “Ye’cüc-Me’cüc ve Türkler”, Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, C. 20, S. 1-4, 1975, s. 97-125.
COMMINS, David, The Wahhabi Mission and Saudi Arabia, I.B. Tauris, London 2006.
CRAWFORD, M. J., “İç Savaş, Dış Müdahale ve Siyasi Meşruiyet Sorunu: Bir 19. Yüzyıl Suudi Kadısının İkilemi”, Vahhâbîler: Teori, Doktrin ve Tarih, C. 1, ed. ve çev. Onur Özatağ, Doğu Batı Yayınları, Ankara 2022, s. 391-425.
DEMİRCİ, Osman, M. M. Futeyyih’in Necd El-İhvan Fırkası veya Bugünkü Vehhabilik İsimli Eseri Işığında Necd İhvanı Teşkilatı ve Son Suûd Devletinin Kuruluşu, T.C. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslâm Bilimleri Ana Bilim Dalı İslâm Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2013.
DÖKMECİYAN, R. Hrair, Arap Dünyasında Köktendincilik (Devrimci İslâm), İlke Yayıncılık, İstanbul 2003.
ECER, Ahmet Vehbi, Tarihte Vehhabi Hareketi ve Etkileri, Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları, Ankara 2001.
EL-KUBEYSÎ, Yahya, “Irak’ta Selefilik (Dış Çekişmeler ve İç Değişimler Gölgesinde)”, Arap Dünyasında Selefilik ve Selefi Hareketler: Politik, Cihadi, Davetçi, ed. Beşir Mûsâ Nâfi, İzzuddîn Abdu’l-Mevlâ, El-Hevvâs Takıyye, terc. Nurullah Çakmaktaş, Yarın Yayınları, İstanbul 2016, s. 91-116.
EL-MAKDİSÎ, Ebu Muhammed Âsım, Tekfirde Aşırılıktan Sakındırma Konusunda Otuz Risale, C. 1, Secde Kitap, Diyarbakır 2014.
EL-MEDENÎ, Abdullah, “Musteşâru’l-Melîk Abdilazîz ve meb’ûsuhu’l-emîn: Vehbe”, Okaz, 13.10.2017, https://www.okaz.com.sa/local/na/1580147, Erişim Tarihi: 10.02.2026.
EL-MEDENÎ, Abdullah, “Nefethu Britanya min Misra fe-âde ilâ Londra sefîran li-Suûdiyye”, Alayam, 13.10.2017, https://www.alayam.com/Article/courts-article/407449/Index.html, Erişim Tarihi: 10.02.2026.
EL-ŞEYH, Abdullah bin Hüseyin, “Abdullah bin Hasan bin Hüseyin bin Ali bin Hüseyin el-Şeyh el-Siyrat el-Zâtiyye”, Makka Scholars, 11.04.2019, https://makkahscholars.org/scholar/157, Erişim Tarihi: 10.01.2026.
EZ-ZİRİKLÎ, Hayreddin, el-Aʿlâm: Kâmûsü Terâcim li-Eşheri’r-Ricâl ve’n-Nisâ Mine’l-ʿArab ve’l-Müstaʿrebîn ve’l-Müsteşrikîn, C. 6, Dâru’l-İlm Malayin, Beyrut 2002.
FETİH, M. M., Necdü’l-İhvân Fırkası veya Bugünkü Vehhabilik: Dinî, Ahlâkî, İçtimaî ve Siyasîdir, Hüsn-i Tabiat Matbaası, İstanbul 1340 (1924).
ĞALİB, Hişâm b., “Suudi Selefilik ve Siyasi Otorite”, Arap Dünyasında Selefilik ve Selefi Hareketler: Politik, Cihadi, Davetçi, ed. Beşir Mûsâ Nâfi, İzzuddîn Abdu’l-Mevlâ, El-Hevvâs Takıyye, terc. Nurullah Çakmaktaş, Yarın Yayınları, İstanbul 2016, s. 33-50.
GÜNER, Selda, “16. ve 18. Yüzyıllar Arasında Osmanlı Arabistan’ında Merkez-kaç İlişkileri: Eşkıyâ-yı Urbân ve Devlet”, Amme İdaresi Dergisi, C. 52, S. 3, 2019, s. 67-93.
GÜNER, Selda, Osmanlı Arabistan’ında Kıyam ve Tenkil: Vehhâbî-Suûdîler (1744-1819), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2013.
HANİOĞLU, M. Şükrü, “Ottoman Jihad or Jihads: The Ottoman Shî‘î Jihad, the Successful One”, Jihad and Islam in World War I, ed. Erik-Jan Zürcher, Leiden University Press, Leiden 2016, s. 117-134.
HATİBOĞLU, Mehmed Said, Hilafetin Kureyşliliği, Otto Yayınları, Ankara 2015.
İBN TEYMİYYE, Nusayriler: Suriye’nin Zorbaları, terc. Nurullah Gündüz, Daru’l-İmara, Malatya 2019.
İŞCAN, Mehmet Zeki, Selefilik, Kitap Yayınevi, İstanbul 2017.
KARADAĞ, Bekir, “Emr-i Bil-Ma‘ruf ve Nehyi Ani’l Münker İlkesi Bağlamında Eleştiri Üslubu”, İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlâkı, Milletlerarası Tartışmalı İlmî Toplantı, C. 2, yay. haz. Şaban Argun, Ensar Neşriyat, İstanbul 2019, s. 109-123.
KASIM, Refik, “Kur’anda Velâ ve Berâ: Şeytan, Ehl-i Kitap ve Müşrikler Örneği”, Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi, C. 1, Özel Sayı, 2018, s. 8-35.
KIESER, Hans-Lukas, Talat Paşa, çev. Ayten Alkan, İletişim Yayınları, İstanbul 2024.
KOSTINER, Joseph, “On Instruments and Their Designers: The Ikhwan of Najd and the Emergence of the Saudi State”, Middle Eastern Studies, C. 21, S. 3, 1985, s. 298-323.
KURŞUN, Zekeriya, “Necid”, DİA, C. 32, İstanbul 2006, s. 491-493.
KURŞUN, Zekeriya, “Suudi Arabistan”, DİA, C. 37, İstanbul 2009, s. 581-584.
KURŞUN, Zekeriya, “Suûdîler”, DİA, C. 37, İstanbul 2009, s. 584-587.
KURŞUN, Zekeriya, Necid ve Ahsa’da Osmanlı Hâkimiyeti: Vehhâbî Hareketi ve Suud Devleti’nin Ortaya Çıkışı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2025.
KALAYCI, Leyli Sedef, Arabistanlı Philby, Ketebe Yayınları, İstanbul 2022.
KOCA, Ferhat, İslam Düşüncesine Selefîlik: Genel Karakteristiği ve Günümüzdeki Motivasyonları, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2016.
LEWIS, Bernard, Müslümanların Avrupa’yı Keşfi, çev. Belgin Çınar, Akılçelen Kitaplar, Ankara 2019.
MİRİZADA, Mirsajjad, Suudi Arabistan’ın Azınlık Politikasında Şiiler’in Yeri ve İran, T.C. Sakarya Üniversitesi Ortadoğu Enstitüsü Ortadoğu Çalışmaları Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya 2016.
MONROE, Elizabeth, Philby of Arabia, Faber and Faber, London 1973.
MOULINE, Nabil, “Saray Uleması: Büyük Ulema Komitesi Üyelerinin Yolu”, Vahhâbîler: Teori, Doktrin ve Tarih, C. 1, ed. ve çev. Onur Özatağ, Doğu Batı Yayınları, Ankara 2022, s. 277-308.
MOULINE, Nabil, The Clerics of Islam: Religious Authority and Political Power in Saudi Arabia, Yale University Press, London 2014.
ÖZ, Mustafa, “Muhammed bin Abdülvehhâb”, DİA, C. 30, Ankara 2020, s. 490-492.
ÖZATAĞ, Onur, “Giriş”, Vahhâbîler: Teori, Doktrin ve Tarih, C. 1, ed. ve çev. Onur Özatağ, Doğu Batı Yayınları, Ankara 2022, s. 11-116.
ÖZEL, Ahmet, “Abdurrahman b. Nâsır es-Sa‘dî”, DİA, C. Ek-2, Ankara 2019, s. 438-441.
ÖZEL, Mehmet, Kelam Perspektifinden Vehhabîlik, Kitap Dünyası Yayınları, İstanbul 2023.
ÖZEVARLI, M. Sait, “Selefiyye”, DİA, C. 36, İstanbul 2009, s. 399-402.
ÖZGE, Yusuf, OKATAN, Recep, Necid’de Doğan Fitne Vahhabilik, Umut Matbaacılık, Mersin 2012.
PETERSON, J. E., Historical Dictionary of Saudi Arabia, The Scarecrow Press, Lanham 2003.
POLAT, Kerim, İbn Teymiyye ve Vehhabilik, Timaş Yayınları, İstanbul 2025.
POLAT, Ü. Gülsüm, Çöldeki Casus. İngiliz Ajan John Philby’nin Cambridge’den Arabistan’a Maceralı Ömrü, Kronik Kitap, İstanbul 2025.
POLAT, Ü. Gülsüm, Türk-Arap İlişkileri: Eski Eyaletler Yeni Komşulara Dönüşürken (1914-1923), Kronik Kitap, İstanbul 2019.
PHILBY, Harry St. John Bridger, Arabia of the Wahhabis, Frank Cass, London 1977.
PHILBY, Harry St. John Bridger, The Hearth of Arabia: A Record of Travel&Explorat, C. 1, Constable and Company, London 1922.
RAYMOND, Jean, Bir Fransız’ın Gözüyle Vehhabilerin Ortaya Çıkışı, terc. Ramazan Adıbelli, Karahan Kitabevi, Adana 2010.
SAĞLAM, Ahmet, “İlhanlı Hükümdarı Gazan Han’ın Suriye İşgali Sürecinde İbn Teymiyye’nin Siyasi ve Dini Mücadelesi”, International Journal of Social and Educational Sciences, C. 3, S. 5, 2016, s. 35-55.
ŞEN, Abdurrahim, “Halifede Aranan Şartlardan Biri Olarak Kureyşliliğin Kavmiyetçilik ile İlişkilendirilmesine Eleştirel Bir Yaklaşım”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, S. 35, 2020, s. 191-213.
ŞENZEYBEK, Aytekin, “Suriye’de Dürzi-Nusayri-İsmaili ve Sünni İlişkileri”, e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 2, 2013, s. 469-493.
SEYHAN, Ahmet Emin, “Ye’cûc ve Me’cûc’un Türkler Olduğunu Haber Veren Rivayetler Üzerine Bir Değerlendirme”, Hikmet Yurdu, C. 10, S. 19, 2017, s. 65-97.
SIRRIYEH, Elisabeth, “Vahhâbîler, Kâfirler ve Dışlayıcılığın Sorunları”, Vahhâbîler: Teori, Doktrin ve Tarih, C. 1, ed. ve çev. Onur Özatağ, Doğu Batı Yayınları, Ankara 2022, s. 242-257.
TEKEBOĞAN, Said, İbn Reşid Ailesi ve Şammar Emirliği (1839-1918), T.C. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Tarihi Anabilim Dalı Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2016.
TURAL, Murat, “Hülâgû Han’ın Bağdat’ı İstilası (1258) ve Tahribe Teşvik Meselesi”, Tarih Okulu Dergisi, C. 10, S. 30, 2017, s. 21-50.
TÜRKEL, Rifat, “Reddiye Metinleri Bağlamında Vehhâbîlik-Hanbelîlik İlişkisi Adlı Tebliğin Müzakeresi”, Selefîlik ve Tarihî Arka Planı, Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı-XIX, ed. Mustafa Mehmetoğlu, Muhammed Sait Yiğit, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 2025, s. 385-389.
WAHBA, Sheikh Hafiz, Arabian Days, Arthur Barker Limited, London 1964.
WAHBA, Hafız, “Wahhabism in Arabia: Past and Present”, Journal of the Royal Central Asian Society, C. 16, S. 4, 1929, s. 458-467.
YAŞAROĞLU, M. Kâmil, “Rûm Sûresi”, DİA, C. 35, İstanbul 2008, s. 230-231.
YAVUZ, Hulusi, “Abdülazîz b. Suûd”, DİA, C. 1, İstanbul 1988, s. 194-195.
YAVUZ, Yusuf Şevki, “Usûl-i Selâse”, DİA, C. 42, İstanbul 2012, s. 212.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Tuğrul Oğuzhan Yılmaz
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
