Diyarbakır Vilayetinde Hamidiye Alaylarına Mensup iki Büyük Aşiret: Milli ve Miran Aşiretleri ve Mahalli İdare, Köylü ve Eşraf Arasındaki İlişkiler
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20819161Anahtar Kelimeler:
Hamidiye Alayları, Milli Aşireti,, II. Abdülhamit, Eşraf,, DiyarbakırÖzet
Osmanlı Devleti, II. Abdülhamit döneminde Hamidiye Alaylarını kurarak doğu bölgelerinde aşiretler üzerinde yeni bir politika başlatmıştır. II. Abdülhamit, aşiretlerin bölgeye hakim olmalarından dolayı dışarıda başta Rusya olmak üzere Avrupalı devletlere ve içeride Ermeni faaliyetlerine karşı etkili bir silahlı güç olarak faydalanmayı hedeflemiştir. Diğer yandan Hamidiye Alaylarıyla birlikte aşiretler, göçebe ve yarı göçebe geleneksel yaşam tarzlarından koparılarak yerleşik yaşama geçmeleri sağlanmaya çalışılmıştır. Osmanlı Devleti’nin izlediği bu politika ile ne amaçladığı hususunda çeşitli yazarlar eserlerinde tartışmalar yürütmüştür. Konu ile ilgili yazılan eserler ekseriyetle merkezi hükümeti odak alarak Osmanlı Devleti’nin aşiret politikasını açıklama eğilimi göstermektedir. Diyarbakır Vilayetinde Hamidiye Alaylarına mensup aşiretlerden Milli ve Miran aşiretleri Osmanlı Devleti’nin hedeflediği politikalardan uzaklaşmış ve kendi güçlerini tesis etme yoluna gitmişlerdir. Hamidiye Alaylarına mensup aşiretlerin, mahalli idareden yöneticiler ile eşraf arasında ve en son köylüler ile olan ilişkilerinde ekonomik ve siyasi çıkarlar önemli rol oynamıştır. Merkezi hükümetin politikası ile Diyarbakır vilayetinde teşkil edilen Hamidiye Alaylarının uygulamaları birbirleriyle çelişmektedir. Bu çalışma bu çelişkinin ortaya çıkarılması ve anlaşılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda Diyarbakır vilayetinde Hamidiye Alaylarına mensup olan aşiretlerin bölgedeki toplumsal sınıflarla olan işbirliği ve rekabeti ortaya koyulmaya çalışılmıştır.
Referanslar
Bibliyografya
Arşiv Kaynakları
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH. MKT), 2095/45.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 76 /1.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M),114/23.
Yıldız Dahiliye Nezareti Maruzatı (Y.PRK.DH), 11/101.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 10/44.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 87/34.
İrade-i Askeri (İ.AS), 42/35.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 05/42.
Şura-yı Devlet (ŞD), 1466/7.
Meclis-i Vükela Mazbataları (MV), 96/20.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 100/37.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 114/23.
Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y.MTV), 171/85.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 73/93.
Meclis-i Vükela Mazbataları (MV), 104/34.
Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi (DH. ŞFR), 389/142.
İrade-i Hususi (İ.HUS), 118/39.
Babıali Evrak Odası (BEO), 2224/166768.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 26/24.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 37/3
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 74/40.
Dahiliye Nezareti Muamelat (DH. TMIK.M), 139/24.
Kitaplar
ABDULLA, Nejat, İmparatorluk Sınır ve Aşiret: Kürdistan ve 1843-1932 Türk-Fars Sınır Çatışması, çev. Mustafa Aslan, Avesta Yayınları, İstanbul 2010.
CEVDET PAŞA, Ahmed, Maruzat, haz. Yusuf Halaçoğlu, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1980.
BEYSANOĞLU, Şevket, Ziya Gökalp’in İlk Yazı Hayatı (1894-1909), Diyarbakır’ı Tanıtma Derneği Neşriyatı, İstanbul 1956.
BOURDIEU, Pierre Pratik Nedenler, çev. Hülya Tufan Kesit Yayıncılık, İstanbul, 1995.
BOURDIEU, Pierre, Bir Pratik Teorisi için Taslak, çev. Nazlı Ökten, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2018.
BOZAN, Oktay-Asan, Hakan, Aşiret, Devlet ve Eşkıya Bağlamında Urfa Karakeçili Aşireti, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2021.
CANLI, Cemalettin - Uçak, İbrahim Halil, Hattın Dört Yanında Cemilpaşazadeler, Dipnot Yayınları, Ankara 2012.
CEMİL PAŞA, Ekrem, Muhtasar Hayatım, Beybun Yayınları, Belçika 1992.
ÇETİNSAYA, Gökhan, II. Abdülhamid Döneminde Irak’ta Osmanlı İdaresi, çev. Zehra Savan, Küre Yayınları, İstanbul 2020.
ERGÜL, Cevdet, II. Abdülhamid’in Doğu Politikası ve Hamidiye Alayları, Çağlayan Yayınları, İzmir 1997.
EMİN, Zeki Mehmed, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, Nühibar Yayınları, (çev. Vahdettin İnce-Mehmet Dağ vd.), İstanbul 2018.
FIRAT, Şerif Mehmet, Doğu İlleri ve Varto Tarihi, Kamer Yayınları, İstanbul 1998.
GRAMSCİ, Antonio, Hapishane Defteleri, çev. Barış Baysal, Kalkedon Yayınları, C. 3, İstanbul 2014.
HECHTER, Micheal, Internal Colonialism: The Celtic Fringe in British National Development 1536-1566, University of California Press, Berkeley, 1975.
HÜSNÜ, Hüseyin, Arazi Kanunnamesi, İkdam Matbaası, Dersaadet, 1324.
KLEIN, Janet, “Hamidiye Alayları İmparatorluğun Sınır boyları ve Kürt Aşiretleri” çev. Renan Akman, İletişim Yayınları, İstanbul 2014.
KODAMAN, Bayram, II. Abdülhamid Devri Doğu Anadolu Politikası, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1987.
OLSON, Robert, Kürt Miliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said İsyanı 1880-1925, çev. Bülent Peker-Nevzat Kıraç, Özge Yayınları, Ankara 1992.
SÜPHANDAĞ, Kemal, Hamidiye Alayları, Ağrı Direnişi ve Zilan Katliamı, Peri Yayınl
arı, İstanbul 2012.
SYKES Mark, İslam, çev. Yılmaz Tezkan, 21. Yüzyıl Yayınları, Ankara 2000.
Makaleler ve Bildiriler
AYDIN, Suavi, “19. Yüzyılda ve 20. Yüzyılın Başında Aşiret ve Devlet İmparatorluğun Kendi Şarkında Taşrayla İmtihanı”, Diyarbakır Tebliğleri Diyarbakır ve Çevresi Toplumsal ve Ekonomik Tarihi Konferansı, İstanbul: Hrant Dink Vakfı Yayınları, Mayıs 2013, s. 159-175.
AYTEKİN, E. Atilla, “Hukuk, Tarih ve Tarihyazımı: 1858 Osmanlı Arazi Kanunnamesi’ne Yönelik Yaklaşımlar”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 3, S. 5, Mayıs 2005, s.723-744.
BOZAN, Oktay, “20. Yüzyılın Başında Eşraf-Aşiret Çatışması: Milli Aşireti ve Diyarbakır Eşrafı Örneği”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 33, S. 96, Kasım 2017, s.1-46.
DUGUID, Stephan, “Politics of Unity: Hamidian Policy in Eastern Anatolia,” Middle Eastern Studies” C. 9, S. 2 ,1973, s.139-155.
EKİNCİ, Rezan Mehmet, “1897 Tarihli Hamidiye Hafif Süvari Alayları Taksimatı”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, C. 9, S. 2, Kasım 2017, s.703-724.
ERASLAN, Cezmi, “Hamidiye Alayları” TDV, C. 15, İstanbul 1997.
GÜNAY, Selçuk, “II. Abdülhamid Devrinin Son Yıllarında Güneydoğu Anadolu ile Kuzey Irak’ta Aşiret Mücadeleleri ve Milli Aşireti Reisi İbrahim Paşa” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 2, 1995, s.103-132.
HALAÇOĞLU, Yusuf, “Fırka-ı Islahiye ve Yapmış Olduğu İskan” Tarih Dergisi, S. 27, 1973, s.1-20.
JONGERDEN, Joost, “Diyarbekirde Seçkinlerin Şiddete Dayalı Karşılaşmaları: Milli İbrahim Paşa, Ziya Gökalp ve Diyarbekir’de 20. Yüzyıl Başında Siyasal Mücadele”, Diyarbekir’de Toplumsal İlişkiler (1870-1915), (der. Joost Jongerden-Jelle Verheij) Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2015, s.57-87.
KARACA, Ali, “Hamidiye Hafif Süvari Alayları Hakkında Bazı Tesbitler 1890-1900”, M.Ü Fen-Edebiyat Fakültesi Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 4, 1995, s.309-318.
KIRMIZI, Abdülhamit, “Kıbrıslı Halid Bey’in Diyarbekir Valiliği (1896-1902)”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Diyarbakır (Ed. Bahaeddin Yediyıldız-Kerstin Tomenendal), Diyarbakır Valiliği Türk Kültürü’nü Araştırma Enstitüsü, C. 1, Ankara 2008, s. 265-275.
SONAT, Ramazan, “Bir Arap Aşiretinin XX. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Irak, Suriye ve Anadolu Üçgeninde İcra Ettiği Faaliyetler ve Osmanlı Devleti’nin Bu Faaliyetler Karşısındaki Tutumu: Şammar Aşireti Bağlamında Devletin Aşiretlerle İmtihanı Üzerine Bir Çalışma”, Geçmişten Günümüze Tarih Araştırmaları, (Ed.Mutlu Adak),Gazi Kitabevi, Ankara 2020, s.351-370.
YİNER, Abdulnasır, “Aşiretler Arasında Mücadele ve Hamidiye Alayları”, Journal of Academic Value Studies, C. 5, S. 3, Haziran 2019.
YİNER, “Abdulnasır Miranlı Mustafa Paşa Örneğinde Hamidiye Alayları Askeri Gücünün Kötüye Kullanımı” History Studies 2012, s.449-464.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Onur Çalık
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
