Tarih Tetkikleri Dergisi

Maharashtra'dan Bir Varis: 18. Yüzyıl Hindistan’ında Maratha Askerî ve Siyasî Gücünün Yükseliş ve Düşüşü

Fatih Mehmet Nefes — Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 +0100

Evrengzib’in 1707 yılındaki ölümünün ardından Hindistan’daki Babürlü Devleti otoritesi çözülmeye başlamıştır. Çözülme ile ortaya çıkan kargaşa ortamında çok sayıda irili ufaklı siyasî aktör kendisini göstermiştir. Yeni aktörlerden hiçbiri Hindistan siyasetinde Marathalar kadar etkili bir güç olamamıştır. Marathalar, 1712-61 yılları arasında, Malwa, Gucerat, Bihar, Orissa ve Racistan gibi zengin Babürlü sûbelerinde egemenlik tesis etmiş ve 18. yüzyıl Hindistan’ında en önemli askeri-siyasî aktör haline gelmiştir. Fakat 1761 tarihli III. Panipat Savaşı’nda yaşanan hezimet sonucunda, Marathalar egemenlik sahnesinden hızla düşmüş ve 1802 yılındaki Bassein Anlaşması ile resmen Doğu Hindistan Şirketi (DHŞ) nüfuzu altına girmiştir. Bu çalışmada Babürlü Devleti mirasının DHŞ’ye geçiş dönemi olarak adlandırılabilecek 18. yüzyılda, Marathaların Hindistan’daki egemenlik inşasına odaklanılmıştır. Bu bağlamda, Marathaların siyasî coğrafyası ve tarihsel kökenleri aktarılacak ve ardından Shivaji önderliğinde ortaya çıkan siyasî teşekkül üzerinde durulacaktır. Ardından “Peshwalar Döneminin” başlaması ve Marathaların siyasî ve askerî açıdan zirveye ulaştığı yıllar incelenecektir. Son aşamada ise III. Panipat Savaşı’nın ardından Marathaların dağılma sürecine odaklanılacak ve Maratha iç çekişmelerinin Hindistan’daki siyasî ektilerinden bahsedilecektir. Çalışmada birincil kaynaklar ile tarihsel ve çağdaş literatür kullanılarak, Hindistan siyasî ve iktisadî mirasının Shivaji’nin yöntemleriyle birleşmesi sonucunda ortaya çıkan yeni bir devletin gelişim süreci incelenmiştir. Çalışmada kullanılan kaynaklar doküman analizi yöntemi ile incelenmiştir. İkincil veri analizi yöntemiyle elde edilen bilgiler çalışmanın ilgili yerlerinde kullanılmıştır. Nedensel analiz tekniğiyle ise Hindistan’daki “siyasî ara dönemin” Marathaların varlığı ile nasıl şekillendiği neden ve sonuçlarıyla değerlendirilmiştir.

Birleşik ve Müşterek Harekât, Dağınık Hazırlıklar: Kırım'a Yönelik Amfibi Harekât Hazırlığında Yapılan Hatalar ve Etkileri

Samet Öğütlü — Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 +0100

Amfibi harekât, kara kuvvetlerini deniz aracılığıyla bir kara parçasına kuvvet aktarımı yaparak düşman hattı veyahut sahilinde harekât gerçekleştirebilmesidir. Kara, deniz ve hava unsurlarını da barındıran bu çok yönlü harekât türü, üst düzey planlama, lojistik ve koordinasyon gerektirmektedir. Antik çağdan bu yana çeşitli örneklerine rastlansa da modern anlamda icra edilen amfibi harekâtların öncüsü 19. yüzyılda özellikle Kırım Harbi sırasında ortaya çıkmıştır. Bu tür harekâtlar sadece taktik olmamakla beraber diplomatik ve stratejik düzeyde sonuçlar doğurabilecek teşebbüslerdir. Kırım Harbi sırasında müttefik devletlerin Sivastopol’u hedef alması 19. yüzyılın ilk geniş çaplı ve çok uluslu birleşik ve müşterek askerî harekâtlardan biri oldu. Bu çalışma, Haziran–Ekim 1854 arasında İngiliz-Osmanlı-Fransız ittifakının gerçekleştirdiği çıkarma harekâtının hazırlık safhasını, lojistik planlama, komuta yapısı, karar alma süreçleri ve müttefikler arası eşgüdüm sorunları ele almaktadır. Hazırlık sürecinde yaşanan gecikmeler, çelişkili emir-komuta zinciri ve ortak strateji üretme konusundaki yetersizlikler, Sivastopol Kuşatması’nın uzamasına ve ağır kayıplarla sürmesine neden olmuştur. Makale, bu tarihî örnek üzerinden çok uluslu harekâtlarda ortak hareket etmenin teorik kolaylığıyla pratikteki karmaşıklığı arasındaki farkı göstermeyi amaçlamakla beraber askerî tarih yazımında sıklıkla göz ardı edilen “hazırlık” safhasının sonuçlar üzerindeki etkisini vurgulamaktadır.

1910’da Arnavut Eğitim Hareketi ve Dil Talepleri: Mitingler ve Bâbıâli’ye Gönderilen Mektuplar

Gentrit Smakaj — Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 +0100

Öz

Meşrutiyet’in ilanından önce, Sultan II. Abdülhamit döneminde gündeme gelen Arnavut meselesinin en önemli boyutlarından biri millî alfabe tartışmaları olmuştur. Meşrutiyet’in yeniden ilanıyla birlikte, bu konu Arnavutlar açısından millî bir görev niteliği kazanmıştır. Özellikle maarif ve dil meselesinin hangi alfabe üzerinden çözümleneceği sorunu, Arnavut aydınları arasında uzun süre tartışma konusu olarak kalmıştır.

1910 yılı başından itibaren Arnavutluk’un çeşitli yerlerinde eğitim ve dil meselesine ilişkin tartışmalar mitingler, protestolar gittikçe yaygınlaşan bir hâl aldı. Söz konusu toplantı, miting ve protestolarda bir taraf Arap alfabesini desteklerken diğer taraf Lâtin alfabesini destekliyordu. Her bir taraf kendi görüşleri doğrultusunda mitingler organize ediyorlar ve taraflar bu faaliyetleri nedeniyle gerginliğe zemin hazırlayacak şekilde karşı karşıya gelmiş bulunuyorlardı.

Bu çalışmanın amacı, Arnavutların başlıca Arnavutluk şehirlerinde düzenledikleri toplantılar, mitingler, ve protestolarda alınan kararları incelemektir. Ayrıca İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Arnavut alfabesine yönelik politikaları ve İttihatçıların Arnavut dilinin Arap alfabesiyle yazılması yönündeki propagandası Osmanlı ve Arnavut kaynakları ışığında incelenmiştir.

Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi: Literatür Eleştirisi

Gürkan Polat — Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 +0100

Bu makale, Millî Mücadele Dönemi’nde kurulan Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi’nin erken Cumhuriyet döneminin bilgi, iletişim ve propaganda alanındaki özgün konumunu ele almaktadır. Çalışma, kurumun ne yalnızca ideolojik bir propaganda aygıtı ne de klasik bir istihbarat teşkilatı olduğunu; bunun yerine dönemin olağanüstü şartlarında şekillenmiş çok fonksiyonlu ve bir geçiş süreci yapılanması olduğunu öne sürmektedir. Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umumiyesi hem basın faaliyetleriyle kamuoyunu bilgilendiren bir matbuat organı hem dış basını takip ederek bilgi akışını sağlayan bir siyasi istihbarat merkezi hem de rejimin meşruiyetini pekiştiren bir propaganda birimi olarak işlev görmüştür. Bu çalışmada, literatürde genel anlamıyla eksik kaldığı tespit edilen kurumun teşkilat yapısı, kadrosu ve bütçesi, Millî Mücadele ve Cumhuriyet dönemlerinin faaliyetleriyle beraber bütüncül olarak incelenmiştir.

Tiananmen Meydanı Protestolarının İngiliz Kaynaklarındaki Yansımaları

Nuri Cem Tabanlı — Tue, 30 Dec 2025 00:00:00 +0100

1989 yılında Çin Halk Cumhuriyeti’nin başkenti Pekin’de bulunan Tiananmen Meydanı, modern Çin tarihinin en önemli kitlesel halk hareketlerinden birine sahne olmuştur. Protestolar, reformcu lider Hu Yaobang’ın 15 Nisan tarihindeki ölümü sonrası onun temsil ettiği siyasi değişim umutlarını sahiplenmek amacıyla başlamıştır. Başta üniversite öğrencilerinin öncülük etmesiyle gelişen hareket, kısa sürede geniş halk kitlelerinin de katılımıyla büyümüş ve demokratik reform taleplerini içeren kapsamlı bir direnişe dönüşmüştür. Göstericiler, ifade ve basın özgürlüğü, siyasi şeffaflık, yolsuzlukla mücadele gibi taleplerle meydana çıkmışlardır. İlk aşamada Çin Komünist Partisi içinde reform yanlısı ve muhafazakâr kesimler arasında fikir ayrılıkları yaşanmış, ancak zamanla sertlik yanlıları güç mücadelesini kazanarak baskın hale gelmiştir. Deng Xiaoping’in liderliğinde alınan kararla, 3-4 Haziran gecesi ordu Tiananmen Meydanı’na girerek protestoları zorla bastırmış, yüzlerce, hatta binlerce kişinin yaşamını yitirdiği kanlı bir müdahale gerçekleşmiştir. Bu olay yalnızca Çin iç siyaseti açısından değil, uluslararası kamuoyu nezdinde de büyük tepki uyandırmış ve Çin’de demokratikleşme arayışlarının seyrini köklü biçimde etkilemiştir.